Müctehid, hakkında açık ve kesin bir nass bulunmayan veya mevcut nassların anlaşılması, uygulanması ve aralarının telif edilmesi gereken meselelerde, Kur’an-ı Kerîm ve Sünnet-i Nebeviyye başta olmak üzere şer’î deliller ve fıkıh usulü kaideleri doğrultusunda bütün ilmî gayretini ortaya koyarak şer’î hükme ulaşabilecek ilmî yeterliliğe sahip âlime demektir.
Müctehid, bir mesele hakkında kendi şahsî düşüncesine veya yalnızca aklına dayanarak hüküm vermez. Kur’an-ı Kerîm ve Sünnet-i Nebeviyye’deki ilgili delilleri, usul kaideleri doğrultusunda değerlendirir. Gerektiğinde icmâ ve kıyas gibi şer’î delillere başvurarak hükme ulaşır.
Bu sebeple her akıl sahibi insan müctehid değildir. Müctehid olabilmek için Kur’an-ı Kerîm ve Sünnet-i Nebeviyye’yi, şer’î delilleri ve hüküm çıkarma usullerini bilmek ve bunları kullanabilecek ilmî yeterliliğe sahip olmak gerekir.
Müctehid imamlar, bir mesele üzerinde çalışırken Kur’an-ı Kerîm ve Sünnet-i Nebeviyye’deki ilgili bütün delilleri, fıkıh usulü kaideleri doğrultusunda değerlendirerek hükme ulaşmışlardır. Âmm-hass, mutlak-mukayyed, müşterek-müevvel, hakikat-mecaz, istiâre-kinaye, nâsih-mensuh gibi usul kaidelerini de bu değerlendirmede dikkate alınmıştır.
Dolayısıyla müctehidin yaptığı iş, dine yeni bir hüküm koymak değildir. Allah’ın ve Resûlü’nün bildirdiği şer’î delillerden, usulüne uygun şekilde hüküm ortaya çıkarmaktır.
Kısaca müctehid, şer’î deliller ve fıkıh usulü kaideleri çerçevesinde ictihad ederek şer’î hükme ulaşabilecek ilmî yeterliliğe sahip âlimdir.