İctihad; hakkında açık ve kesin bir nass bulunmayan veya mevcut nassların anlaşılması, uygulanması ve aralarının telif edilmesi gereken meselelerde, Kur’an-ı Kerîm ve Sünnet-i Nebeviyye başta olmak üzere şer’î deliller ve fıkıh usulü kaideleri doğrultusunda müctehid tarafından bütün ilmî gayretin ortaya konularak şer’î hükme ulaşılmaya çalışılmasıdır.
İctihad, aklı dinin kaynağı hâline getirmek veya nassın karşısına aklı koymak değildir. Akıl, Allah’ın insana verdiği önemli bir nimet ve dinî hükümleri anlamada kullanılan bir vasıtadır.
Dinî hükümlerin asıl kaynağı vahiydir.
Bu sebeple hakkında açık ve kesin bir nass bulunan meselede, nassın hükmüne aykırı yeni bir hüküm koymak üzere ictihad yapılamaz. Mevrid-i nassda ictihada mahal yoktur (nassın olduğu yerde ictihada yer yoktur) kaidesi de bunu ifade eder.
Nassların anlaşılması, uygulanması, farklı nassların aralarının telif edilmesi veya hakkında doğrudan bir nass bulunmayan yeni meselelerin hükmünün belirlenmesi için ictihad yapılır.
Müctehid, bu süreçte kendi şahsî düşüncesine göre hüküm vermez. Kur’an-ı Kerîm ve Sünnet-i Nebeviyye’nin delaletlerini, icmâı ve kıyası; âmm-hass, mutlak-mukayyed, müşterek-müevvel, hakikat-mecaz, istiâre-kinaye, nâsih-mensuh gibi fıkıh usulü kaideleri doğrultusunda değerlendirerek şer’î hükme ulaşır.
Kısaca ictihad, aklın vahyin yerine geçirilmesi değildir. Kur’an-ı Kerîm ve Sünnet-i Nebeviyye’nin rehberliğinde, şer’î deliller ve usul kaideleri çerçevesinde aklın ve ilmî gayretin kullanılarak şer’î hükme ulaşılmasıdır.
Akıl, İslâm’ın kaynağı değildir; İslâm’ın kaynaklarını anlamak için önemli bir vasıtadır.